17 Ağustos 1999 Marmara Depremi – Hasar Görüntüleri

01 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

17 Ağustos 1999 Marmara depremi sonrası, deprem bölgelerinde yapılan incelemeler, yapılarda meydana gelen hasarların, zemin sorunları yanında çeşitli işçilik, malzeme, statik sistem ve teknik kusurlardan kaynaklandığını göstermiştir.

Yapılarda meydana gelen hasarların en önemli nedenlerinden biri, yapının statik sistemindeki aksaklıklardır. ‘Afet bölgelerinde yapılacak yapılar’ hakkındaki yönetmeliğin öngördüğü konstrüktif kurallara uyulmayarak taşıyıcı sistem elemanlarında etriyelerin yeterli sıklıkta yerleştirilmemeleri, kolon-kiriş düğüm noktalarında etriyelerin hiç konulmaması veya yeterince konulmaması nedeni ile bu düğüm noktalarında ağır hasarlar meydana gelmiştir.

Bir kısım yapılarda bu düğüm noktalarının, yeterli rijitlikte olmaması yüzünden zayıf kolon ve güçlü kiriş etkisi oluştuğu, bu noktalarda göçme meydana gelerek tüm katların üst üste yığıldığı gözlemlenmiştir. Bu da önemli miktarda can ve mal kaybına sebep olmuştur. Düğüm noktalarında usülüne uygun donatı yerleştirilmesi ve etriye sıklaştırılmasının yapılması son derece önemlidir.

02 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Blok başında bulunan dar cepheli yapıda cephe genişliği ~4 m., yüksekliği ise ~16 m. kadardır. Cephe ve yükseklik arasındaki uyumsuzluk dikkat çekicidir. Fotoğrafta görüldüğü gibi, bodrum katının bulunmaması nedeni ile yapının rijitliğinin zayıflığı, yapının köşe başında bulunması ve yandaki binanın yatay çekiçleme etkisi ile ağırlık merkezinden ayrılarak devrilmesine yol açmıştır. Burada deprem dalgaları sonucu oluşan zemin dalgaları yukarıdaki şartlarla birlikte yapının devrilmesinde etken olmuştur. Böyle dar cepheli köşebaşı parsellerde yapı izni verilirken ya eksik katlı yapı izni verilmeli veya bu dar cepheli parseller komşu parseller ile birleştirilerek devrilmeye karşı cephesi daha geniş ve daha rijit yapılar olarak uygulamalar yapılmalıdır. Blok başı veya ikiznizam dar cepheli bodrumsuz çok katlı yapılar devrilmeye karşı zayıf rijitlik gösterir.

03 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Blokbaşında bulunan yapılarda çekiçleme etkisi devrilmeye neden oluyor. Yapının bodrum katının bulunmaması, cephesinin çok dar ve yüksekliğinin ise çok fazla olması nedeni ile yapı devrilmeye karşı koyamamıştır. Yapının temel derinliği yapı yüksekliğinin 1/6 sı kadar olmalıdır.

04 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bina yüksekliği ile temel derinliği arasında 1/6 oranı bulunmalıdır. 6 katlı binada 1/6 oranına göre en az 1 bodrum kat seviyesinde temel derinliği olması gerekirken temel derinliğinin ancak 1 m.’yi bulması yapının cephesi de çok dar olduğundan devrilmeye sebep olmuştur. Burada sağ tarafta görülen binanın çekiçleme etkisi de yıkılmayı kolaylaştırmıştır.

05 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Zemin kat dükkan yüksekliğinin artırılması sonucu kolon alt ve üst uçlarında donatı akması meydana gelmiştir. Yetersiz kolon kesiti ve eksik etriye yerleştirilmesi neticesinde yapıda oluşan ağır hasar görülmektedir. Arka cephede mevcut düzensiz perde kolonlar nedeniyle yapı tamamen yıkılmaktan kurtulmuştur.

06 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Zemin kat dükkan yüksekliğinin fazla olması nedeni ile kolon üst ucunda beton ezilmiş ve düşey donatılar, etriye sıklaştırılması da yapılmadığından akarak burkulmuştur. Kolon kesitleri zayıftır ve kolon sargı donatıları yetersizdir.

07 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Burada kolon üst sargı bölgesinde meydana gelen kayma hasarı görülmektedir. Sargı donatıları yetersizdir. Asma kat hizasında kolonları birbirine bağlayan yatay konstrüktif kiriş, kısa kolon etkisi oluşturarak hasarı artırmıştır.

08 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Zemin kat kolonunun üst ucunda meydana gelen ezilme ve eksenel basınç altında betonun ezilerek donatının akması görülmektedir. Kolonda düşey donatının tek başına yeterli olmadığı ve bu bölgede etriye sıklaştırılması yapılmadığı görülüyor. Etriye sıklaştırılmasının önemi açıkça görülmektedir.

09 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Zemin kat kolonu üst ucunda, kolon etriyelerinin gevşek bağlanmadan dolayı sıyrılarak üst üste yığıldığı görülmektedir. Pompayla hazır beton dökülme esnasında pompadan hızla çıkan beton bu etriyeleri üst üste yığabilir, etriyelerin yeteri kadar sıkılıkta bağlanması şarttır.

Zemin kat dükkan yüksekliğinin fazlalığı nedeni ile kolon alt ve üst uçlarında meydana gelen beton ezilmesi ve donatı akması görülmektedir. Ağır hasarlı yapı, donatılar üsulune uygun değildir. Beton kalitesi yeterli değildir. Statik sistem uygun değildir. Sağdaki bitişik kenarda bulunan yapı ise çekiçleme etkisiyle, cephesinin daha dar oluşu ve bodrum katının bulunmaması yüzünden devrilmeye karşı rijit davranamamış ve devrilerek ağır hasar görmüştür. Yapılarda hataların bir arada beraber bulunması sonucu önemli derecede ağır hasarlar meydana gelmiştir.

Kolon ve kirişin birleşme bölgesinde betonun ezilmesi ile meydana gelen ağır hasar görülmektedir. Kolon düşey demirlerinin kiriş içerisinde devam eden bölümünde ve kolon kiriş birleşme bölgelerinde etriye sıklaştırılmasının yapılmadığı görülüyor. Kirişteki kesme çatlakları kiriş eksenine ~45° açıda oluşmuştur. Bu kesme çatlakları kirişte yeterli etriye kullanılarak önlenebilir. Kirişlerde kullanılacak etriyelerin uçlarının 135° kıvrılarak kiriş içine gömülmesi, kirişin kesme kapasitesini yani yapının mukavemetini artırır.

Kolon üst ucundaki asma kat kirişlerinin, kolona tek yönde bağlı olması ve kolonların aynı aks üzerinde bulunmaması sonucu oluşan burkulma nedeni ile yapıda olması gerekenden daha fazla hasar meydana gelmiştir.

13 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Yapıda; düzensiz statik sistem sonucu kolon uçlarında oluşan burkulma ile beton ezilerek dökülmüş ve etriyeler açılarak donatının dağılmasına sebep olmuştur.

14 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Kolonun alt ucundaki sarmal bölgede yetersiz etriye nedeniyle mevcut etriyeler açılarak dağılmıştır.

15 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Betonun ezilmesi sonucu kolonun taşıma gücüne, basınç bölgesinde ulaşan deprem kuvvetleri, tüm basıncı karşılamak zorunda kalan boyuna donatının burkulmasına sebep olmuştur. Bu burkulma etriye sıklaştırılması ile ortadan kaldırılabilir. Donatının ezilmeden dağıldığı ve bu bölgede etriye aralığının çok fazla olduğu görülmektedir. Kolonlar deprem yükleri altında büyük kesme kuvvetleri alır. Kolonların sarmal bölgesinde kullanılacak etriyelerin uçları, 135° betonun içerisine girecek şekilde kıvrılmalıdır. šekilde görülen etriyelerin usulüne uygun kıvrılmadığı için açıldığı görülüyor. Düzensiz statik sistem neticesinde fotoğrafta gözlenen burkulma meydana gelmiştir.

16 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Kolonun üst bölgesinde betonun ezilmesiyle oluşan düşey donatı akması ve etriyelerin usulüne uygun olmadığı -açıldığı- görülmektedir. Ayrıca beton kalitesinin yetersiz olduğu betonun dağılmasından anlaşılmaktadır. Sarmal bölgede yeterli etriye sıklaştırılması yapılmadığı da açıkça ortadadır. Kolon kesitleri yetersizdir. Statik sistem düzensizliği nedeniyle yapı burkularak ağır hasar görmüştür.

Afet bölgelerinde yapılacak yapılar hakkındaki yönetmelik gereğince;

Statik sistemde ani rijitlik değişmelerinin bulunmaması, burulma oluşmaması için taşıyıcı sistem elemanlarının mümkün mertebe simetrik yerleştirilmesi gerekir. Perde kolonların binanın herhangi bir katında, kendi düzlemleri içerisinde kirişlerin üstündeki açıklığın ortasına veya kenarına oturtulmasına izin verilmemelidir. 1. ve 2. derece deprem bölgelerinde her iki deprem doğrultusunda birbirine dik yerleştirilmiş perde kolon veya perde çerçeveli sistemlerin tercih edilmesi önemlidir. Yapım hatasına daha fazla tolerans gösteren perde duvarlı sistemler tercih edilmelidir. Bu nedenle yapının her iki yönünde minimum perde bulundurmak zorunludur. Perdeler olabildiğince çevreye yerleştirilmeli ve köşeler tercih edilmelidir. Perdelerin asimetri dolayısıyla burulma oluşturmasını önlemek için titiz davranılmalıdır. Çerçeve kirişler olabildiğince aynı kesite sahip olmalıdır. Kirişlerin her iki ucunda 2d uzunluğundaki sargı bölgesinde etriye aralığı d/4’ü geçmemelidir. Mesnetlerde alt donatı üst donatının %50’sinden az olmamalıdır. Mesnetlerdeki üst donatı, mesnet yüzünden açıklığa doğru ln/4 kadar uzatılmadan kesilmemelidir. Pilyelerin -üstte- mesnet yüzüne uzaklığı, kiriş yüksekliğinden az olmamalıdır. Mesnet üst donatısının en az 1/4ü açıklık boyunca devam ettirilmelidir. Mesnetlerdeki alt donatı mesnet yüzünden başlayarak en az kenetlenme boyu kadar devam ettirilmelidir. Kenar mesnetlerde kiriş alt ve üst donatısı, düşey taşıyıcının kolon veya kiriş arka yüzeyine kadar uzatıldıktan sonra 90° bükülerek kenetlenmelidir. Büküm noktasından sonra düz kısım 25 Ø’den az olmamalıdır. Bir kirişin diğer bir kirişe saplandığı durumlarda, maksimum kesme kuvvetini aktarabilecek kapasitede kapalı etriye bulundurmalıdır.

Bir yapının taşıyıcı sistemi hem planda, hem de uygulamada düşey doğrultuda basit iki yönde simetrik ve çok muntazam olmalıdır. Sade ve simetrik bir yapının depreme karşı davranışını analiz etmek, simetrik olmayan ve karmaşık bir yapıyı analiz etmek ve boyutlandırmaktan çok daha kolay, hassas ve güvencelidir. Simetrik olmayan rijitlik dağılımı, binanın deprem kuvvetleri karşısında burulmasına ve zayıf tarafta bulunan bazı kolonların aşırı zorlanmasına yol açarak ağır hasarlara neden olabilir. Planda simetrik olmayan binalar ile planda simetrik olan ancak kolon ve perdelerin yerleştirilmesi bakımından simetrik olmayan yapılar sakıncalı olabilir. Burulma olan binalarda rijitliğin yoğunlaştığı taraftaki değil, rijitliğin az olduğu uçlardaki kolonlara gelen aşırı zorlanmalar, ağır hasarlara neden olabilir. Bu nedenle bu kolonlar itina ile boyutlandırılmalıdır.

Büyük açıklıklı kirişler ağır kütleler oluşturabilir. Ağır kütleler, taşıyıcı sistemi depremde risk altına sokabilir: Deprem titreşimi esnasında civarındaki kolonları aşırı derecede yükleyebilir ve göçmelere neden olabilir. Çok ağır yükler içeren döşemelerin ve büyük açıklıklı kirişleri taşıyan kolonların, taşıma güçlerinin deprem yükleri altında yetersiz kaldığı ve bu zayıf kolonların göçmesi nedeniyle tüm yapı sisteminin göçtüğü müşahade edilmiştir.

Kiriş ve kolon uçlarında gerekli etriye sıklaştırılmasının yapılmaması sonucu, bu noktalarda deprem kuvvetleri ile oluşan enerji tüketilememektedir. Bu durum önemli kırılma ve göçmelere neden olmaktadır.

Kolon boyu donatılarının filiz boylarının kısa tutulması sonucu oluşan kat tesirlerinin etkisi ile kolonda hasar meydana gelmektedir.

Kolonlar deprem yanal yükleri altında büyük kesme kuvveti alırlar. Kolonların kesme kuvvetinden dolayı kırılmasının önlenmesi için kolon düğüm noktalarında mutlaka etriye sıklaştırılması yapılmalıdır. Kolonlarda etriyenin etkili olabilmesi için etriye uçlarının 135° kıvrılması gerekir. Etriye uçlarının kolon içine doğru kıvrılmaması halinde basınç altında etriye uçları açılacak ve kolonda hasar meydana gelecektir.

19 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bodrum katı bulunmayan dar cepheli yapı, bitişiğindeki daha geniş cepheli yapı ile meydana gelen çekiçleme etkisi altında daha az rijit olduğundan devrilmiştir.

20 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Cephesi takriben ~4 m., yüksekliği ise 6 kat -takriben ~16 m.- olan yapıda yükseklik cephenin 3 katından fazla olduğundan, yapı yanal deprem kuvvetleri etkisi ile devrilmiştir. Yeterli temel derinliği: Bina yüksekliğinin 1/6 oranında bir bodrum kat bulunmadığından yapı devrilme kuvvetlerine karşı koyamayıp yıkılmıştır.

21 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Cephe genişliği takriben ~4 m., yüksekliği ise -6 kat- takriben ~16 m. olan yapıda yükseklik cephenin 3 katından fazla olduğundan yapı yanal deprem kuvvetleri etkisi ile devrilmiştir. Bina yüksekliğinin 1/6 sı oranında, yeterli temel derinliğe sahip bir bodrum kat bulunmadığından yapı devrilmeye karşı koyamayıp yıkılmıştır. Bitişikte cephe genişliği daha fazla olan bina ile oluşan çekiçleme etkisiyle daha dar cepheli olan bina devrilmiştir.

22 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Binanın dış cephesine, cephe boyunca çıkıntı teşkil ederek yerleştirilen kolonlar, kat kesme kuvvetlerine karşı yeterli dayanımı gösteremeyip burkularak kırılmalar meydana getirmiştir. Hatalı statik sistem seçimi görülmektedir.

23 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Taşıyıcı sistemi perde kolon olan sistemlerde yapıda işçilik ve donatı yerleştirme kusurları bulunmasına rağmen yapının statik sistemi daha güçlü olduğundan, yapıda ağır hasar meydana gelmemektedir.

24 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Güvenli betonarme perde sistemli yapılar deprem kuvvetleri karşısında daha az onarılabilir hasar görmektedir.

25 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri
26 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Perde kolonda donatının akmasına neden olan, perde uç bölgelerinin kolon şeklinde oluşturulmaması, buraya konulacak uç donatıların uç bölgesi etriyeleri ile çevrilmemesi ve kullanılan etriyelerin usulune aykırı olarak yerleştirilmesidir. Perdede oluşan donatı akmasının + 1.00 kotu kat hizasında meydana gelmiştir. Bodrum kat kolonu üst bölgesinde ve zemin kat kolonu alt bölgesindeki sarmal bölgelerde gereken etriye sıklaştırmasının yapılmadığı görülüyor. + 1.00 kot hizasında etriye aralığının 5 cm olması gerekirken 50 cm – 60 cm civarında olduğu görülüyor. Bu bölgede meydana gelen etkinin gücü açıkça görülmektedir. Bu nedenle deprem yatay kuvvetlerine karşı mutlaka perde kolon tercih edilmelidir. Mevcut bu hatalara rağmen yapıda onarılabilir hasar meydana gelmiştir. Ağır hasar yoktur.

27 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Betonarme perde sistemlerde işçilik hataları olmasına rağmen yapı çok daha az hasar görmektedir. Betonarme perdelerde donatı yerleştirilmesine ilişkin koşullara uyulmalıdır.

Perdenin düşey donatılarında meydana gelen akma, etriye aralığının fazlalığı, etriyelerin uçlarının açık olarak dışarıda olması -kolon içerisine doğru 135° kıvrılmamış- ve perde uç donatılarının usulüne göre yerleştirilmemiş olduğu görülüyor. Ayrıca perde uç donatılarının etriyelerle çevrilerek perde uç bölgesi oluşturulmadığı ve çiroz etriyelerin yerleştirilmediği görülüyor.

28 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri
30 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Yapılarda rijitliğin artırılması için perde kolonlar tercih edilmelidir. Yapılan incelemelerde yönetmeliğin öngördüğü perde boyutlarına -planda perdelerin uzun kenarının kısa kenarına oranı en az 7/1 olmalıdır- uyulmamakta, perde uç bölgeleri oluşturulmamakta ve etriyeler yönetmeliğin öngördüğü gibi beton içerisine doğru 135° kıvrılarak sokulmamaktadır. Genellikle etriye uçları çok kolay açılabilecek şekilde kıvrılmaktadır. Bu durumda deprem kuvvetleri karşısında etriye uçları açılıp hasara neden olmaktadır. Taşıyıcı sistem elemanlarında yönetmeliğin öngördüğü minimum boyuna donatı koşulları sağlanmamaktadır.

Tekil temellerde her iki yönde yapılması gereken zelzele kirişlerinin tek yönde yapıldığı ve diğer yönde zelzele kirişi yapılmayan temellerin kolon alt uçlarında çeşitli hasarlar meydana geldiği gözlemlenmiştir. Bu nedenle gerekli ölçülerde her iki yönde zelzele kirişi (bağ kirişi) mutlaka yapılmalıdır.

Genellikle zemin katları asma katlı dükkan olan yapılarda zemin katların kat yüksekliğinin fazla olması ve dükkan içerisinde kolon ile perde kolon istenmemesi neticesinde yapının yeterli rjiitliğe sahip olmaması, zayıf kat oluşmasına sebebiyet vermiş ve önemli miktarda yıkımlar meydana gelmiştir. Bu gibi yapılarda dükkan içerisine de gelse mutlaka her iki yönde perde kolon yerleştirilmesi, yüksek irtifalı zemin katlarda kolon kesitlerinin artırılması ve cephelerde açılacak pencerelerin boydan boya açılmaması, kısmen dolgu duvarlar örülmesi sağlanmalıdır.

Asmölen döşemelerde döşeme ile aynı derinlikte yatık kirişler kullanılması halinde, kat düzeyindeki eğilme rijitliği düşük olacağından kolon uçlarında büyük dönmeler oluşarak yanal ötelenmeyi artıracaktır. Bu nedenle asmölen döşeme seçilen yapılarda yanal ötelenmeyi perdelerle karşılamak gerekir. Binalarda her iki yönde kat alanının 1/100 ü oranında perde kolon konulmalıdır. Her iki yönde 0.01 oranında yerleştirilen perdeler, yapılarda deprem kuvvetlerine karşı rijitliği artırmakta, deprem anında yapıda büyük şekil değiştirmelerinin olmasına rağmen yük taşıma dayanımının büyük bir kısmının kaybolmamasını ve yapının enerji tüketme kapasitesinin yüksek olmasını -sünek bir davranış- sağlamaktadır.

Kolonlarda bırakılan filiz demirlerinde TS 500’ün öngördüğü “ölçülere bindirme boyu”na uyulmamıştır. Tor çeliklerde min 60 Ø olan bindirme boyuna birçok yapıda uyulmadığı gözlemlenmiştir.

 

 

 

İnşaatlarda kullanılan ve kısmen döküm yoluyla hurda demirlerden elde edilen çelik çubuklar, düşük gerilme değerleri verdiği ve bu tür çelikler gerekli gerilme değerlerini karşılayamadığı için erken akmakta veya sertliği nedeni ile kırılabilmektedir. Bu nedenle yeterli çekme gerilmesini karşılamayan çelikler inşaatlarda kullanılmamalıdır.

Mimari proje tanziminde ıslak hacimlerin -banyo, mutfak, wc- yerleşimi mümkün mertebe birbirine bitişik olmalıdır. Kat döşemelerinin kendi düzlemleri içinde, deprem kuvvetlerini düşey taşıyıcı sistem elemanlarına güvenle aktarması sağlanmalıdır. TS 500’ün öngördüğü ölçülerde komşu döşemeye pilyelerin uzayamaması halinde kat rijitliği yeterince sağlanamayacaktır.

Perde kolonlarda özel deprem etriye ve çirozlarının yerleşimi, aynı sırada değil şaşırtmalı olarak -birer atlayarak- gerçekleştirilmelidir. Kirişlerdeki mesnetlerde bitişik sarılma bölgesi etriye sıklaştırılması yapılmalıdır. Sarılma bölgesi kiriş yüksekliğinin 2 katı kadar mesafede devam ettirilmelidir. İlk etriye, kolon yüzünden 50 mm -5 cm- mesafeden başlatılmalıdır. Kolon sarılma bölgesi etriye sıklaştırılması, kat yüksekliğinin 1/6 sı kadar ya da 50 cm’den fazla olmalıdır.

Betonarme yapıların statik sisteminde güçlü kolon – zayıf kiriş esas alınmalıdır. Her bir kolon-kiriş düğüm noktasında birleşen kirişlerin, taşıma gücü momentlerinin toplamı; o düğüm noktasında göz önüne alınan deprem yönünde birleşen kirişlerin taşıma gücü momentleri toplamından en az % 20 daha büyük olmalıdır. Yani kolonlar öylesine güçlü olmalıdır ki plastik mafsallaşmanın kolon alt veya üst başlarından önce kiriş uçlarında oluşması sağlanmalıdır. Kirişlerdeki mafsallaşma kirişlerde aşırı derecede göçmeye dönüşmeyeceğinden binanın göçme olasılığı da azalmış olacaktır.

Depremlerde binaların göçmesi genellikle katlarası deplasmanların beklenenden büyük olması sonucu oluşan kolon göçmelerinden ileri gelmektedir. Yatay deprem yükleri, kolon-kirişlerden oluşan çerçeveler yerine, her iki deprem yönünde birbirine dik perde kolonlara taşıttırılırsa perde kolonların rijitliği sayesinde kat arası deplasmanlar küçülür ve böylece perde kolonların göçme olasılığı azalır. Binanın, simetrik bir perde kolon sistemi ile korunması deprem davranışları karşısındaki rijitliğini artıracaktır.

33 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Zemin kat dükkan, üst katlar konut olan yapılarda, zemin katta yumuşak kat nedeni ile zemin kat kolon uçlarında oluşan kesme kuvveti aşırı büyür. Özellikle dükkan üzerindeki katlarda yaygın olarak asmölen döşemeler kullanılmaktadır ve bu, yatık kirişlerdeki kolon uçlarında büyük dönmeler meydana getirmektedir. Dolayısıyla yanal ötelenme daha fazla olacağından yıkım gerçekleşir. Bu nedenle asmölen döşemeli sistemlerde deprem yüklerinin perdelerle karşılanması gerekmektedir.

34 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Zemin katları dükkan, normal katları konut olarak kullanılan yapılarda fotoğrafta görüldüğü gibi yapının zemin ve asma kat üzerindeki katları deplasman yaparak zemin katlar yıkılmıştır. Zemindeki yumuşak kat nedeni ile yapıda meydana gelen enerjinin tüketimi burada yoğunlaşmış ve yapı bu yumuşak kat seviyesinde göçmüştür.

35 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

 

36 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Ana caddeler üzerindeki bitişik nizam yapıların tamamına yakınının zemin katları işyeri olduğundan, -bu zayıf katlar nedeni ile- hemen hemen bütün yapılar yıkılmış ve ağır hasar meydana gelmiştir. Yapılarda usulüne uygun dilatasyon derzleri bırakılmamıştır. Yapıların birbirlerine uyguladıkları çekiçleme etkisi ise hasarı artırmıştır.

37 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bölme Duvarları

Betonarme yapılarda, bölme duvarların yük taşımadığı varsayımı kabul edilir. Zemin katı, dükkan ve asma katlı dükkan olan binalarda, zemin kat bölme duvarları genellikle bulunmamaktadır. Üstte konut olarak kullanılan katlar ise bölme duvarlar nedeni ile daha rijit davranmakta ve tüm enerji tüketimi sözkonusu zemin katta yoğunlaştığından bu tür yapılarda yumuşak kat -zemin kat- oluşarak hasar meydana gelmektedir. Yumuşak katın deplasmanı yaklaşık olarak binanın tüm deplasmanına eşittir. Bir kat üzerinde yoğunlaşan bu aşırı deplasman, ötelenme nedeni ile tehlike katının kolonları beklenmedik şekilde aşırı hasara uğrayabilir ve çoğu zaman binanın göçmesine neden olabilir. Özellikle deprem enerjisinin bu katta karşılanacağı göz önüne alınarak burada yer alan kolon ve perdelerin rijitlikleri, kat arası deplasmanını karşılayabilecek şekilde arttırılmalıdır.

Yumuşak kat oluşumu, statik taşıyıcı sistem veya bölme duvarlar nedeni ile meydana gelebilir. Duvardan duvara uzanan pencereler ise kısa kolon etkisi oluşturarak kolonun etki boyunu azaltır. Kısa kolon sorunu, kolon etkili boyunun kısalması ile büyüyen kesme kuvvetidir. Kesme kuvvetini karşılamak için etriye sıklaştırılması yapılmalı ve mümkün mertebe duvardan duvara pencereler tercih edilmemelidir.

Dilatasyon -Derz Boşlukları-

Farklı zemin oturmalarına karşı bitişik bloklar arasında deprem etkisi için derz bırakılmalıdır. Bırakılacak minimum derz boşluğu, 6 m yüksekliğe kadar en az 30 mm olacak ve 6 m’den sonraki her 3 m’lik yükseklik için en az 10 mm eklenecektir. Bina blokları arasındaki derzler, depremde bütün blokların her doğrultuda birbirlerinden bağımsız olarak çalışmasına olanak verecek şekilde düzenlenmelidir.

Bitişik olarak inşa edilen fakat aralarında yeterli derz boşluğu bulunmayan binalar deprem titreşimleri esnasında birbirine çarparak ağır hasarlara neden olabilir. Özelikle farklı fazlarda titreşen komşu binaların yatay deplasmanları belli bir anda birbirinin aksi doğrultuda gerçekleşirse o iki binanın çarpışmaması için aralarındaki en ufak boşluğun her iki binanın maksimum yatay deplasmanının mutlak değerinin toplamından daha büyük olması gerekir. Dilatasyon derzlerinin çoğu zaman yetersiz kalması sonucu komşu binalar birbirine çarparak ağır hasarlara neden olmaktadır. Bu nedenle derz boşluklarını elasto plastik davranışa ve mafsallaşma halindeki maksimum ötelenmelere göre tayin etmek gerekir. Bitişik binaların kat döşeme kotlarının aynı olmaması da bu çekiçleme etkisi sonucu ağır hasarlara neden olabilir. Binaların döşemelerinin aynı seviyede olması halinde, çarpışma; döşeme kolon ortası çarpışması yerine, döşemelerin birbirine kafa kafaya tokuşması şeklinde olur. Yüksek katlı binaların çarpışma katı üstündeki katları hasar görebilir. Bu nedenle bitişik binaların yükseklik farklarının da çok olmaması gerekir.

İkiz nizam ve bitişik nizam yapılarda gerekli olan dilatasyon boşluğunun bırakılmaması yüzünden yapılarda deprem kuvvetleri karşısında oluşan çekiçleme etkileri, bir kısım yapıların bu etki altında ağır hasar görmesine veya yapının tamamen düşeyden saparak devrilmesine sebep teşkil etmiştir. Bu gibi yapılarda yeteri kadar dilatasyon boşluğunun bırakılması zorunludur.

40 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Her iki yanda bulunan komşu yapılar, ortadaki yapıda çekiçleme etkisi ile çökme meydana getiriyor. Zemin kattaki dükkan katı zayıf kat etkisi ile tamamen çökmüş. Bina kenarlarındaki perde kolonlar, ortada da aynı yön seçilerek -tek yönlü- yerleştirilmiş. Bu nedenle diğer yönde oluşan zayıf kesitler daha fazla ötelenmeye sebep olmuş ve ağır hasar oluşmuştur

41 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bitişik nizam yapılarda komşu binalar arasında dilatasyon boşluğu bırakılmamakta veya çok az bırakılmaktadır. Bunun sonucu yapı çekiçleme etkisi ile zayıf dükkan katından çökmüştür. Bitişik nizam yapılarda usulüne uygun dilatasyon boşluğu bırakılarak çekiçleme etkisi azaltılmalıdır.

42 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Zemin katta meydana gelen mafsallaşma etkisi ve yapının normal katlarında meydana gelen aşırı ötelenme ile ağır hasar oluşmuştur.

 

43 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bodrumsuz ikiz nizam yapılar, birbirine çarparak çekiçleme etkisi ve zayıf zemin nedeni ile devriliyor.

44 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Zemin katında dükkan bulunan yapılarda, zemin katlardaki yüksekliğin fazlalığı nedeni ile zayıf kat oluşuyor. Komşu yapının da çekiçleme etkisi ile devrilme meydana geliyor.

45 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Zemin katları ticari amaçlı dükkan, üst katları konut olarak kullanılan bu yapıdaki zemin ve asma kat, yumuşak kat etkisi nedeni ile ötelenerek yıkılmıştır. Buradaki yapının yıkılmasına zemin ve asma katta bölme duvarların olmaması, kat yüksekliğinin fazlalığı, kolon kesitlerinin yetersizliği gibi sebepler etken olmuştur.

46 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Arka köşede, kolon-kiriş birleşme noktasındaki sarmal bölgede etriye sıklaştırması yapılmadığından, kolon düşeyden saparak ayrılmıştır. Diğer kolon-kiriş birleşme noktalarında kısmen daha az hasar mevcuttur.

47 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Zemin katı işyeri olarak kullanılan yapılarda, bu zayıf kat kolonlarının göçmesi sonucu, yapı takriben 30° lik açı ile kendi istikametinden dönerek yıkılıyor. Bina cephesinde görülen bütün kolonlar aynı yöndedir. Arka kenarda diğer yöndeki kolon düşey aks hizasından 50 cm kadar, ön köşedeki kolonlar ise aks hizasından 3 m kadar savrulmuştur. Kolonların her iki yönde deprem kuvvetlerine karşı yeteri kadar rijit olması gerekmektedir.

48 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu fotoğrafta, dükkan katlarının yüksekliği, asma katların statik ilkeler dikkate alınmaksızın değiştirilmesi ve statik olarak her iki yönde perde kolon seçilmemesinin sonuçları görülüyor. Daha çok kolon çerçeve sisteminin tercih edildiği bu dükkan da fonksiyonel kullanım düşünülerek statik ilkeler dikkate alınmamıştır. Bu zemin kat gibi zayıf katlarda göçmeler daha fazla olmaktadır.

49 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bodrumsuz ikiz nizam yapılar çekiçleme etkisiyle devrilme rijitliğine karşı koyamamış ve yapı diğer yönde komple devrilmiştir. Yukarıdaki yapıların sadece zemin sıvılaşması sonucu devrildiği düşüncesi eksik değerlendirme olur. İkiz nizam veya köşebaşı parsellerde yapı izni verilirken, dar cepheli yapılar için eksik katlı yapı izni verilmelidir. Ya da bu dar cepheli parseller komşu parseller ile birleştirilerek uygulama yapılmalıdır.

50 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Zemin katı doğalgaz mağazası -iş yeri- olarak kullanılan asma katlı bu yapı, zemin katın zayıf kat oluşturması nedeniyle bu kat hizasından göçerek yıkılmıştır. Normal katlar konut olarak bölme duvarlar nedeni ile daha rijit davranmaktadır. Zemin kattaki asma katlı dükkan, bölme duvarlarının da bulunmaması nedeni ile daha az rijitliğe sahip olduğundan bu zayıf katta göçme meydana gelmektedir.

51 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu fotoğrafta, zemin kat kolon alt ve üst uçlarında meydana gelen mafsallaşma görülüyor.

52 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğraftaki binada bodrum kat bulunmadığından ve komşu arka parseldeki binanın zemin seviyesi daha aşağıda olduğundan zemin oturması ile arka cepheye doğru devrilme meydana gelmiştir.

 

53 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu binada, bitişik kenardaki dilatasyon derzi, saçak seviyesinde diğer yapının üzerine taşmıştır. Bu saçak nedeni ile yapının düşey hareketinin engellenmesi bu bölümde ağır hasar meydana getirmiştir. Saçakların komşu binaların mülkiyet sınırına taşması, hem statik sistem açısından sakıncalıdır hem de komşu binaya tecavüzdür.

54 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Farklı yükseklikteki bu ikiz nizam iki yapıdan biri 4 kat, diğeri 5 katlıdır. 5 katlı olan yapı çekiçleme etkisi ile devrilmiştir.

55 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Arka cephedeki binanın çekiçleme etkisiyle yola doğru devrilen bu yapı, aynı zamanda ulaşımın engellenmesine de neden olmaktadır.

56 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu binadaki kolonlar kirişlerden daha zayıf olduğundan, zayıf kolonlar üst katlarda kırılarak göçmüştür. Deprem kuvvetleriyle oluşan enerji, kolon- kiriş birleşmelerinde, yetersiz donatı ve yetersiz kesit nedeniyle tüketilemediğinden, buralarda kırılma ve göçmeler meydana gelmiştir. Zemin katta kısmen daha güçlü kolonlar olduğundan yıkılmamıştır.

57 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu binada, kolonlarda meydana gelen mafsallaşma sonucu tüm katlar üst üste yığılarak çökmüştür. Asmölen yapılarda yatay ötelenmeler daha fazla olacağından, bu yatay ötelenmeyi karşılamak için her iki yönde perde kolonlar yerleştirilmelidir.

58 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Zayıf katlar zaman zaman ara katlarda da oluşabilir. Bu nedenle çökmeler bu zayıf katlarda meydana gelir.

59 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğraftaki binada, kolon-kiriş demirleri ile kolon filiz boylarının çok yetersiz olduğu görülmektedir. Ara kat daha zayıf olduğundan çökme bu katta meydana gelmiştir.

60 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Demir doğramaların yapının statik sistemine montajı ile yapıda ilave hasar meydana gelebilir.

61 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu fotoğrafta görülen kolon-kiriş düğüm noktasındaki donatı yetersizliği nedeni ile kiriş koparak ayrılıyor. Kirişteki etriye aralıkları çok fazla olduğundan etriyeler açılarak dağılmış.

62 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu binanın döşeme pilye demirlerinin, bitişik döşeme içerisinde, açıklığın 1/4 ü kadar devam etmesi gerekirken daha kısa olduğu görülüyor. Döşemede meydana gelen ağır hasarın, kurtarma çalışmaları sırasında iş makinelerince meydana getirildiği vatandaşlarca ifade edilmiştir.

 

63 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu binada, döşeme demirleri kiriş içerisine yeterince sokulmamış, döşemeler kiriş birleşme yerlerinden ayrılmıştır.

65 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğrafta, kolon-kiriş birleşme ve düğüm noktalarında meydana gelen hasar görülmektedir. Buradaki demirlerin paslanarak kesitlerinin zayıflaması ve zamanla çürümesi sonucu, zayıflayan kesitlerde ağır hasarlar meydana gelmiştir. Demirler paslanmaya karşı koruyucu bir tabaka ile korunmalıdır. Yapılarda yağmur suları binaya zarar vermemelidir; yağmur kanalına bağlanmalıdır.

66 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Kalitesiz Beton

Yapılan incelemeler neticesinde önemli miktarda hasar gören yapılarda düşük dayanımlı beton kullanıldığı gözlemlenmiştir. Yönetmeliğin öngördüğü standartlara göre deprem bölgelerinde yapılacak tüm betonarme binalarda C 16 (BS 16)’dan daha düşük dayanımlı beton kullanılamaz. Yine birinci ve ikinci derece deprem bölgelerinde taşıyıcı sistemi “süneklik düzeyi yüksek”, sadece çerçevelerden oluşan binalar ile taşıyıcı sistemden bağımsız olarak deprem sonrası kullanımı gereken ve tehlikeli madde içeren -hastahaneler, itfaiye binaları, PTT, haberleşme, ulaşım istasyonları, okullar vs.- binalarda C20 (BS 20) veya daha yüksek dayanımlı beton kullanılması zorunludur. Tüm deprem bölgelerinde TS-500’deki tanıma uygun beton kalite denetimi olmadan beton üretimi ve vibratörsüz beton yerleştirilmesi yapılmamalıdır.

67 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Beton kalitesinin düşük olması, betonun dayanımını azaltmakta ve bu da betonun dağılarak ağır hasar görmesine neden olmaktadır.

Betonarme yapılarda beton, yüksek basınç dayanımını ve düşük çekme dayanımını karşılar. Betonarme yapılarda çekme gerilmeleri çelik donatısı ile karşılanır.

Basınç etkisi altında meydana gelen hasar ezilme şeklindedir. Beton basınç altında ezildikten sonra o bölgedeki boyuna donatının burkulması daha kolay olur. Boyuna donatının burkulmasının önlenmesi için etriye sıklaştırılması yapılmalı ve kolon kesitleri yeterli miktarda artırılmalıdır.

Kolon-kiriş birleşim noktalarında betonda boşluk olmaması için beton mutlaka vibratör ile sıkıştırılarak yerleştirilmelidir.

Hazır betona dökümün kolay yapılması için döküm anında su ilave edilmesi betonun mukavemetini düşürür. Fazla su betonda boşluk yaratır. Fazla su ilave etmek sakıncalı olduğundan, bundan kaçınılmalıdır.

68 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğrafta görülen binada beton kalitesi çok düşüktür ve betonda boşluklar vardır. Burada olduğu gibi vibratörsüz beton dökülmemelidir. Ayrıca çok sıcak havalarda beton dökülürse, beton suyunu hızla kaybeder ve çatlama yapabilir. Beton sulanmazsa yanar. Mukavemetini kaybederek el ile ufalanacak hale gelebilir. Beton döküldükten sonra betonu korumak için üzerine hasır veya koruyucu diğer malzemeler konulmalıdır. Kışın don etkisine karşı + 4 C°’nin altında beton dökülmemelidir.

69 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu fotoğrafta, zemin kat ve 1 normal katlı betonarme yapıda, yetersiz kolon kesiti ve kalitesiz beton nedeni ile köşe kolon ve kiriş düğüm noktasında meydana gelen hasar görülmektedir.

70 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğraftaki yapının tamamında 60 cm kadar oturma meydana gelmiş; zemin kat ve dükkan girişleri tretuar seviyesinden aşağıda kalarak gömülmüştür.

71 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğrafta, deprem dalgaları sonucu zayıf zemindeki yapılarda meydana gelen oturma ve kaldırımda oluşan hasar görülmektedir. Burada kaldırım da deprem dalgaları etkisi ile yapıya nazaran yükselmiş olabilir.

72 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu binadaki gibi bodrum kat bulunmayan yapılarda, deprem dalgaları zayıf zemin nedeniyle yapının farklı temel yükleri etkisi ile farklı oturmalar meydana getirmektedir. Zemindeki farklı oturmalardan dolayı yapı arkaya doğru daha fazla yatmıştır. Yapıda herhangi bir hasar görülmemekle beraber yapının bu haliyle kullanılması mümkün değildir. Yapının çeşitli tedbirler alınarak düzeltilmesi mümkün olabilir. Ancak bu ekonomik olmayabilir. Bu nedenle mutlaka yapı yapılmadan önce tüm tedbirler alınmalıdır.

73 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğraftaki binada deprem dalgalarının etkisi ile meydana gelen, zemindeki farklı oturmalar; bodrumsuz yapının arka tarafa doğru düşeyinden ayrılarak 2 m. kadar yatmasına sebep olmuştur. Yapıda herhagi bir hasar tespit edilmemiştir.

74 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğrafta, deprem dalgaları sonucu zayıf zeminde oluşan yoldaki kabarma ve binalardaki oturma görülmektedir.

75 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Üç katlı olarak teşekkül etmiş yapılarda herhangi bir deprem hasarı görülmemekle beraber beş kat + çekme kat olarak inşa edilen yeni yapı, sağ kenara doğru takriben 70 cm kadar oturarak gömülmüştür. Yapının temel derinliği yetersizdir ve bodrum kat yapılmamıştır. Aynı sokakta bulunan yapılardan fazla katlı olanlarının deprem dalgalarından daha fazla etkilendiği açıkça görülmektedir.

Zayıf Zemin

Deprem bölgelerindeki bazı yerlerde zemin koşullarının elverişsiz ve yeraltı suyu seviyesinin çok yüksek olduğu görülmüştür. Temel seviyesinin yeterli derinliğe indirilmediği, genellikle binalara bodrum kat yapılmadığı gözlemlenmiştir. Bina sahipleri, binalara bodrum kat yapılmamasının nedenini; ‘bodrum kat yapmak maliyeti yerine, aynı maliyetle iki kat yapmayı tercih ettikleri’ şeklinde ifade etmişlerdir. Konu tamamen ekonomik tercihlerden kaynaklanmıştır. Temel derinliğinin yapı yüksekliğinin 1/6’sı kadar olması gerekirken bu kurala uyulmamıştır. Cepheleri çok dar olan blok başı ve ikiz nizam yapılar devrilmeye karşı rijit davranamayacağından, bu gibi binalarda devrilmeler meydana gelmiştir.

Zeminin farklı oturması sonucu kısmen yıkılan bazı binalar ağır hasar görmüştür. Bazı binalarda yapı yeterince sağlam olduğundan herhangi bir hasar görülmemekle beraber, farklı oturma nedeni ile binalar kullanılamaz hale gelmiştir. Bu gibi yapılarda tedbir olarak bodrum kat yapılması, zeminin iyileştirilerek drenaj yapılması mutlaka sağlanmalıdır.

Temel altına, mıcır serilmesi ve grobeton dökülmesi işlemi zaman zaman uygulanmamaktadır. Bunun yerine tesviye edilmiş toprak zemin üzerine demir döşenerek temel betonu dökülmektedir. Bu da temellerdeki donatıların zamanla paslanmaları sonucu çürüyerek mukavemetlerine kaybetmelerine neden olmaktadır. Temellerde grobeton ile zemin düzeltilmeli ve 5 cm paspayı bırakıldıktan sonra temel betonu dökülmelidir.

77 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğrafta, bodrumsuz yapıda, radye temel altında yeraltı suyu görülmektedir. Yapının cephesi yüksekliğine göre çok dar olduğundan yapı temelle birlikte yan yatarak devrilmiştir. Yapı yatay deprem kuvvetlerine karşı devrilmeye engel olacak rijitliğe sahip değildir.

78 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Zemindeki farklı oturmalardan dolayı yapının bir bölümü çökmüştür. Yapılarda zeminin farklı oturmasına izin verilmemelidir. Zemin iyileştirilerek gerekli tedbirler alınmalıdır.

79 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğrafta deprem dalgaları sonucu oluşan zayıf mütemadi veya münferid temellerin arasından zeminin kabararak dükkan içerisinde yükselmesi görülmektedir. Zayıf zeminlerde radye temel yapılmalı ve zemin mutlaka sıkıştırılarak iyileştirilmelidir.

80 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu binanın en üst katındaki döşeme üzerinde yapılan parapet duvarın yüksekliği çok fazla olduğundan, bu ağır yük en üst kattaki zayıf kolonların göçerek yıkılmasına sebep olmuştur.

81 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Çatı katlarına sonradan yapılan ilave yüklemeler binada ağır hasarlara neden olabilmektedir.

82 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Yapıda sonradan ilave edilen bölümler nedeniyle, zayıf katlar en üst katlarda da oluşabilmektedir.

 

83 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğrafta kolon-kiriş birleşim noktalarından kopan alt katlara ait kolonlar, sıyrılmış ve döşemeleri delerek geçmiştir. Üst katta sıyrılmış kolonlar görülmektedir.

84 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu binada kolon-kiriş birleşme yerlerinde vibratörsüz beton dökümü nedeniyle yeterli sıkışma yapılmamış ve bu noktalardaki donatı eksikliği, betonun yetersiz kalitede olması nedeniyle de ağır hasarlar meydana getirmiştir. Kolonun içerisine yerleştirilen yağmur suyu pvc borusunun kolon kesitini zayıflatması ve pimaşın yağmur sızıntıları nedeniyle bu kesitte meydana getirdiği korozyon, hasarın nedenlerini oluşturmaktadır.

85 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu binada kolon ve kiriş birleşme noktalarında kiriş donatısı kenetlenme boyu yetersizdir. Kolon ve kiriş birleşme noktasında yeterli kenetlenme boyu olmadığından ayrılma ve kopma meydana gelmiştir. Beton kalitesi yetersiz, etriye sıklaştırması yoktur; vibratörsüz beton kullanılmış olabilir. Betonda boşluklar görülmektedir. Bu noktada göçme kaçınılmaz olmaktadır.

86 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğraftaki binada, kolonlardaki donatı çapı yetersizdir. Kiriş ve kolon hizasında beton birbirine tamamen kaynamamıştır. Kat betonu ve kolon betonları ayrı ayrı zamanlarda döküldüğü ve kolon altları iyice temizlenmediği için zayıf olan bu noktalarda ağır hasar meydana geldiği görülmektedir.

87 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu binada, perde kolonlar düğüm noktalarından kırılarak kopmuştur. Perde uç donatıları ve çiroz etriyeler kullanılmamıştır. Yapının taşıyıcı sistemindeki perde kolonlar tek yönde kullanıldığından zayıf yöne doğru göçme meydana gelmiştir. Zemin katı asma katlı işyeri olan bu yapılarda, bu zayıf katlar kat yüksekliklerinin fazlalığı nedeni ile daha fazla etkilenerek yıkılmaktadır. Bu durumu önlemek için, kolonlar her iki yönde yerleştirilmelidir.

88 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu binada, perde kolonlar düğüm noktalarından kırılarak kopmuştur. Perde uç donatıları ve çiroz etriyeler kullanılmamıştır. Yapının taşıyıcı sistemindeki perde kolonlar tek yönde kullanıldığından zayıf yöne doğru göçme meydana gelmiştir. Zemin katı asma katlı işyeri olan bu yapılarda bu katlar kat yüksekliklerinin fazlalığı nedeni ile daha fazla etkilenerek zayıf katlar olarak yıkılmaktadır. Bu durumu önlemek için, perde kolonlar her iki yönde yerleştirilmelidir.

89 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğrafta, kolonlardaki donatı çapının yetersiz olduğu, kiriş hizasında kolon içerisine tekabül eden bölümde en az üç adet etriye konması gerekirken bu etriyelerin yerleştirilmediği görülmektedir. Bina tamamen yıkılmıştır.

90 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Binanın merdiven detayları, usulüne uygun yapılmadığından sahanlık ve merdiven bağlantıları ağır hasar görmüştür.

91 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Binanın perde kolon boyutları yetersizdir; perdelerde uzun kenar dar kenarın yedi katı olması gerekirken, burada perde kalınlığı yaklaşık 15 cm, uzunluğu ise 1 m civarındadır. Bu nedenle yapı, deprem kuvvetleri karşısında ağır hasar görmüştür.

92 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Zemin katı asma katlı işyeri olan bu yapıda asma kat boşluğu nedeni ile öncephedeki yüksek kolon kesitleri -kolon boyları takriben 5 m civarında- zayıf kalarak burkulmaya neden olmuş ve zeminde oluşan bu zayıf kat nedeni ile göçme meydana gelmiştir.

93 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Kolon-kiriş birleşim noktalarının zayıf olması, bu noktalarda aşırı ötelenmeye sebep olmuş ve çökmeler meydana gelmiştir.

94 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Kiriş açıklıklarının fazla olması nedeniyle kirişte kırılma görülmektedir. Düğüm noktaları ağır hasar görmüş ve yapı tamamen yıkılmıştır.

95 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu yapıda deprem sonucu herhangi bir hasar oluşmamasına rağmen, komşu yapıların göçmesi esnasında çarpma sonucu meydana gelen hasarlar görülmektedir.

96 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğraftaki binanın düğüm noktalarında ağır hasarlar görülmüştür. Bu düğüm noktaları usulüne uygun donatı ile detaylandırılmamıştır.

97 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğrafta, kolon ve kirişlerde fark edilen donatı eksikliği yanında filiz boylarının da çok yetersiz olduğu açıkça görülmektedir. Kolon betonu ile döşeme kalıbının farklı zamanlarda ayrı ayrı dökülmesi ve kolon uçlarının iyi temizlenmemesi yüzünden kolon ve kiriş birleşim yerlerinde ayrılmalar meydana gelmiştir.

98 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Burada zayıf kesitlerde meydana gelen hasar görülmektedir. Beton kalitesi, vibratörsüz beton dökümü nedeni ile düşük olmaktadır. Betondaki boşluk oranı fazla olduğundan, beton ezilerek donatının zedelenmesine sebep olmuş ve hasar meydana gelmiştir.

99 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğrafta zayıf kesitlerdeki ayrılmalar nedeni ile oluşan ağır hasarlar görülmektedir.

100 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Deprem dalgalarının etkisi ile zeminde meydana gelen dalgalanmalar sonucu ortadaki avize, düşeyinden ayrılarak ahşap tavandaki pervaneye takılacak şekilde sallanmıştır. Bu dalgalanma sonucu avizenin bir parçası, tavandaki diğer pervaneye takılarak kopmuştur. Yapının kağgir duvarlarında önemli bir hasar görülmemekle beraber pencere üstünde hafif hasar olarak ince bir çatlak oluşmuştur. Buradaki yapının dalgalanma hareketinin, denizdeki gemilerin dalga hareketi gibi olduğu kanaati doğmuştur.

101 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğrafta, ortadaki avizenin dalgalanarak pervaneye çarpması sonucu pervaneye takılı kalan avize parçaları görülüyor.

102 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğrafta, yapının taşıyıcı sistemindeki yetersizlikler nedeni ile meydana gelen ağır hasarlar görülmektedir.

 

103 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bu minarelerdeki devrilmeler görülmektedir.

104 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Fotoğrafta betonarme yapılarda ağır hasarların meydana geldiği bir cadde üzerinde bulunan yığma kağgir, bodrum katlı ahşap ev görülmektedir. Sağ yan cephedeki kağgir ateş bacası yıkılmıştır, fakat yapıda önemli bir deprem hasarı meydana gelmemiştir. Yapı eski ve terkedilmiş olmasına rağmen hala ayakta durabilmektedir. Ahşap yapıların yangına karşı yeterli güvenliğe sahip olmamakla beraber deprem kuvvetlerine karşı daha güvenli olduğu görülmektedir.

Ustalık ve Kalfalık Belgeli Demirci ve Kalıpçı Ustaları

İnşaatlarda kullanılacak malzeme ve yapılacak işçilik Türk Standartlarına ve Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Genel Teknik şartnamesi kurallarına uygun olmalıdır.

İnşaatlarda çalışan demirci ve kalıpçı ustalarının genellikle meslekte çalışarak yetiştikleri, herhangi bir teknik eğitim alarak belge sahibi olmadıkları görülmüştür. Pratikten yetişen bu elemanlar zaman zaman çeşitli konularda çok önemli olan hususları pratikten öğrendikleri şekli ile yaparak yanlış ve hatalı uygulamalara sebep vermekte veya çeşitli nedenlerle ihmalci davranmaktadırlar. İnşaatlarda çalışması öngörülen ara eleman olarak yapı teknikerlerinin -sürveyanların- mutlaka görevlerinin başında olmaları sağlanmalı ve gerekli denetimler yapılmalıdır. İnşaatlarda çalışan ve yapının statik sistemini inşa eden demirci ve kalıpçı ustalarının mutlaka çeşitli meslekî bilgileri içeren kurslara tabi tutulması, başarılı olanlara belge verilmesi ve inşaatlarda belgesiz usta ve kalfa çalıştırılmaması gerekmektedir. Belge almayı teşvik için pratikten yetişen mevcut usta ve kalfalar teşvik edilmelidir.

İnşaatlarda meydana gelen hasarların bir bölümü, demirci ustası ve kalıpçı ustasının çeşitli nedenlerle yaptıkları, işçilikten doğan hatalardan kaynaklanmaktadır.

Özel inşaat yapan mal sahipleri ve müteahhitler, inşaatları genellikle kaba inşaat olarak m2 birim fiat üzerinden götürü usulde usta ve kalfalara yaptırmaktadırlar. Burada usta ve kalfalarla pazarlık yapılması sonucunda demirci ve kalıpçı ustaları işsiz kalmamak için fiyat kırmaktadırlar. Aşırı fiyat kıran usta ve kalfalar doğal olarak zarar etmemek için işçiliği gereği gibi yapmamaktadır. Örneğin kolonlarda etriye sıklaştırılmasını yapmamakta, kiriş- kolon ve döşeme demirlerini yeteri kadar sıklıkta bağ teli ile sıkı bağlamamakta, etriye uçlarını kolon ve kiriş içine doğru kıvırmamakta veya işi zarar etmeden bitirebilmek için çeşitli hatalar yapmaktadırlar. Kalıpçı ustaları kalıp tahtalarını yeterince sıkıştırmadıkları için beton dökülürken beton şerbeti bu kalıp aralıklarından akıp gitmektedir.

Böylece beton mukavemeti düşmektedir. Bunun için kalıbın beton şerbetini kaçırmayacak şekilde sıkı çakılması gerekmektedir. İnşaatların taşıyıcı sistemini inşa eden usta ve kalfaların yeterince denetlenmedikleri ayrıca ücretlerinin tam olarak verilmemesi yüzünden eksik iş yapmaları sonucu çeşitli hasarlar meydana geldiği müşahade edilmiştir.

Proje onaylanarak ve ruhsat alınarak yapılan inşaatlarda dahi inşaat faaliyeti esnasında teknik uygulama sorumlusunun bilgisi dışında, uygulama projelerinin değiştirildiği, ilaveler yapılarak büyütüldüğü, kat yüksekliklerinin artırıldığı tespit edilmiştir. Esasen birçok inşaatta teknik uygulama sorumlusunun bilgisi dışında imalatlar ve proje değişiklikleri yapılmaktadır. Yapının projesine uygun olarak imalatının yapılmasının sağlanması zorunludur. Tadilat yapılması gereken hallerde, mutlaka ilgili kontrol mühendisinin bilgisi dahilinde hesaplar yapılmalı ve tadilat projeleri ilgili kurumca onaylanıp ruhsata bağlanarak çalışılmalıdır.

Yine inşaatlarda yapılan çeşitli imalatlar esnasında; -örneğin elektrik, su ve kalorifer tesisatları- tesisatı döşeyen elemanların, taşıyıcı sistem elamanlarını ve yapının statik sistemini düşünmeden kiriş ve kolonlara zarar verdikleri gözlemlenmiştir. Ayrıca mevcut yapılarda da, doğalgaz ve kalorifer tesisatı döşenirken özellikle asmölen döşemelerde, asmölen kirişinin ve donatının yeri projeye bakmadan görülemediğinden, tesisat ustaları zaman zaman bu taşıyıcı kiriş ve donatıları oksijen kaynağı ile kesmektedirler. Ancak binanın statik sistemine verdikleri zararın farkında dahi olmadıkları gözlemlenmiştir. Yapılarda sonradan yapılacak imalatlar için mutlaka yapının statik projesi görülmeli ve gerekli tesisat en uygun yerlerden geçirilmelidir.

Korozyon -Paslanma-

İzolasyonsuz yapıların çoğunda korozyon vardır. Yapılarda özellikle yeraltı suyu ve bodrum katlardaki rutubet, kolon paspayının dökülmesine ve kolon içerisindeki çeliğin paslanmasıyla oluşan kesit kaybına neden olur. Bu da yapıda çekme kuvvetini karşılayan çeliğin, görevini yapamamasına neden olur; bu durumda, yapıda hasar meydana gelmesi kaçınılmazdır.

Yapılan incelemelerde çeliğin paslanmak suretiyle korozyona uğradığı ve mukavemetini kaybederek yapılarda hasara meydan verdiği gözlemlenmiştir. Bu nedenle çeliğin beton içerisinde paslanmasını önlemek için gerekli olan paspaylarının mutlaka bırakılması gerekmektedir. Ayrıca bodrum katlarda rutubet nedeni ile oluşacak paslanmayı önlemek için bodrum katlara mutlaka dışarıdan temel seviyesi altına kadar su izolasyonu yapılmalı ve sular drenaj ile uzaklaştırılmalıdır. Yine paslanmayı önlemek için çeliğin pasa karşı koruyucu maddelerle kaplanarak ömrü artırılmalıdır. Bu önlem, dolayısıyla binanın ömrünü de artıracaktır. “Yiğidi gam öldürür, binayı nem öldürür” atasözü unutulmamalıdır.

Ayrıca bazı su veya atıksu tesisatları usulüne uygun yapılmadığından, tesisatlarda su kaçakları meydana gelmekte, bu su kaçağı da özellikle kolon, kiriş ve döşemelerde korozyona meydan vermektedir. Paslanan kolon ve kiriş donatı elemanları kesit kaybına uğramakta ve yapının taşıyıcılığını kaybetmesine neden olmaktadır. Bu nedenle yapılarda usulüne uygun su izolasyonunun yapılması zorunludur. Yapının ömrünü artırmak onun iyi korunması ile mümkündür.

Mevcut yapıların bodrum katlarında yeraltı ve yüzey sularına karşı mutlaka drenaj yapılmalı ve havalandırma sağlanarak rutubet giderilmelidir.

Çeliğin korozyonunun önlenmesini sağlanmak için çeliğin yüzeyi pas ve korozyona karşı koruyucu bir tabaka ile kaplanmalıdır. Ayrıca beton yüzeyi kimyasal etkilere karşı koruyucu boyalarla boyanmalıdır.

108 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bodrum kat düşey donatı demirlerinin paslanması neticesinde demirlerin elle koparılarak dağıldığı görülmektedir. Binaların bodrum katlarında rutubet mutlaka önlenmelidir. Çevre yüzey sularına karşı mutlaka izolasyon yapılmalıdır.

109 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bodrum kat kolon düşey donatı demirleri rutubet etkisi altında paslanarak donatı kesit çaplarının paslanmak suretiyle zayıfladığı görülmektedir. Bodrum katlardaki korozyon nedeniyle yapılar ciddi tehlike altına girer.

110 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bodrum kat kolon ve kiriş düğüm noktasında paspayları dökülerek donatıların korozyona uğramış hali gözükmektedir.

111 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bodrum kat kiriş demirlerinin üzerindeki paspayları rutubet etkisiyle dökülerek boyuna donatıların paslanmak suretiyle demiri çekme mukavemetini kaybettiği bu nedenle yapılarda yatay deprem kuvvetleri olmasa dahi yapı ciddi tehlike arzetmektedir. Mutlaka gerekli güçlendirmeler yapılarak tedbirler alınmalıdır.

 

113 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Sağlam zemin üzerine blokaj betonu dökülerek temel altı bohçalama metoduyla yeraltı ve çevre sularına karşı direne edilerek izalasyon yapılmaktadır. Böylece yapıların temellerinden itibaren korozyana -paslanma- karşı önlem alınmaktadır.

114 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Sağlam zemin üzerine RADYE TEMEL olarak inşa edilen temel demirleri görülmektedir. Binanın oturduğu alan tamamen demirlerle döşenerek binanın yükleri zemine dağıtılarak güvenle taşıtılmaktadır.

115_a 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Çiroz etriyeler yukarıdaki fotoğraftaki gibi 135 ° kıvrılarak beton içine doğru sokulmalıdır.

115_b 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Paspayını sağlamak için fotoğraftaki aparatlar kullanılmalıdır.

116 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Perde ve kolon filizleri yönetmelikte belirtilen koşulları sağlamalıdır. Gerektiğinden daha az filiz bırakılması yapının hasar görmesine neden olabilir.

117 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Tünel kalıp sistemi olarak inşa edilen yapılar deprem kuvvetlerine karşı daha güvenilirdir. Tünel kalıp olarak inşa edilen bölme duvar donatıları görülmektedir.

118 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Bölme duvarlar tamamen taşıyıcı betonarme perde duvar olarak inşa edilmektedir. Böylece yapıda meydana gelecek deprem kuvvetleri daha güvenle karşılanmaktadır

119 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

BS 20-BS 25 hazır betonu kullanılarak inşa edilen betonarme karkas sistem görülmektedir.

120 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

Betonarme bölme duvarlar yapının güvenliği için daha rijit davranış göstermektedir

121 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi - Hasar Görüntüleri

İnşa edilen her bina için ayrı ayrı zemin etüdü yapılmaktadır. Bölge genel olarak sağlam zemin üzerinde inşa edilmektedir. Fotoğrafta kaya küskülük zemin görünmektedir.

 

kaynak:www.kiptas.com.tr

 

Unutmayın: Deprem değil, mühendis hataları öldürür !